Archiwa autora: admin

Topiec, błąd, lizibożek i dzidko. Relikty ludowych wierzeń demonologicznych w okolicach Przeworska – wystawa etnograficzna

Wystawa realizowana w ramach zadania: „Topiec, błąd i lizibożek – wystawa wierzeń demonologicznych regionu przeworskiego”, dofinansowanego ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, pochodzących z Funduszu Promocji Kultury, w ramach programu: Kultura ludowa i tradycyjna. Finansowy wkład własny zapewnił Powiat Przeworski – Organizator Muzeum w Przeworsku.

To kolejna wystawa etnograficzna pokazywana w Galerii „Magnez” Muzeum w Przeworsku, przybliżająca kulturę ludową regionu przeworskiego. Przedstawiamy na wystawie świat nadzmysłowy, stanowiący integralny element kultury duchowej. Świat wierzeń człowieka dawnej wsi, związanego mocno z przyrodą, od przyrody uzależnionego; człowieka, który rozumiał świat otaczający go, jako ten bliski oswojony i ten obcy, wrogi, będący we władaniu złego ducha. Ludowe wierzenia, nazwane współcześnie pejoratywnie zabobonami,  funkcjonujące obok chrześcijaństwa, składały się na system moralny, porządkujący życie duchowe i codzienne. Odwołujemy się do czasów sprzed epoki medialnej, kiedy bodźcem rozbudzającym wyobraźnię było żywe słowo – a więc bajki, gadki, opowieści i opowiastki przekazywane ustnie z pokolenia na pokolenie, w których w twórczy sposób mieszały się wątki lokalne, uniwersalne, mityczne. Wytworami wyobraźni były istoty demoniczne; ich ludowe wyobrażenia stanowią zasadniczy temat wystawy.

Wystawa powstała w oparciu o klasyczne wywołane źródła etnograficzne, czyli archiwalne wywiady pochodzące z badań etnograficznych przeprowadzonych w roku 1965 przez Muzeum Etnograficzne w Rzeszowie oraz wywiady prowadzone współcześnie we wsiach regionu przeworskiego. Zrąb jej stanowi scenografia przygotowana na podstawie przekazów źródłowych, dotyczących wierzeń w demony. Są to prace malarskie Marii Szumierz z Łopuszki Wielkiej i prace graficzne Sylwii Zawiślak z Olimpowa, a także wybrane prace plastyczne dzieci, przygotowane w różnych technikach – ilustracje do opowieści wierzeniowych. Na wystawie znalazły się również fotografie dokumentujące miejsca występujące w opowieściach wierzeniowych z terenu regionu przeworskiego, jak np. krzyżowe wody Mleczki i Wisłoka, gdzie pojawiały się topielce, cmentarz choleryczny, gdzie latały czarownice czy krzyż na skraju lasu, postawiony na pamiątkę uwolnienia się z mocy błędu.

Wystawa prezentuje poszczególne istoty demoniczne i półdemoniczne, znane z nazwy i zachowania w regionie przeworskim: dzidko, niechrzczeniec, płamytnik, topiec, światełko, błąd, bożek, chowaniec, mamuna, boginka, gniotek – macek, upiór, czarownica – ukazując ich wygląd, miejsca występowania, działanie, sposoby ochrony. Zwieńczenie wystawy stanowią wizerunki chrześcijańskich Świętych – Małgorzaty, Jerzego i Michała Archanioła, których legenda przedstawia w walce z szatanem, a którzy współcześnie wzywani są przeciwko złemu duchowi.

Celem realizowanego zadania ministerialnego było przedstawienie i przybliżenie odbiorcy postaci demonicznych z rodzimego folkloru, stojących w opozycji do postaci fantastycznych z gier komputerowych czy z kultury amerykańskiej, popularyzowanych np. podczas imprezy Halloween. Zaś opowieści wierzeniowe zebrane podczas badań terenowych, będące autentycznym przykładem literatury ustnej, stanowią materiał do żywego przekazu ludowych baśni z rodzimego folkloru.

Wystawie towarzyszyć będą lekcje muzealne adresowane do dzieci i młodzieży: Dusze, duchy i demony – czy trzeba się bać? Opowieści o płamytniku, co rozpędza chmury, o niechrzczeńcu – latawcu co lata z wiatrem, o topcu co topił parobków i o błędzie, co się czepia w lesie, O tym jak mamuna odmieniła dziecko i jak gospodarz inkluza chował, Spotkanie z czarownicą; Dobre dusze przodków a złe demoniczne moce – jak je czczono, a jak się chroniono? Katalog demonów przeworskich; Czy demon może zostać awatarem? Demon i apotropeion – co mają ze sobą wspólnego?

Wystawa zrealizowana ze zbiorów: Muzeum w Przeworsku, Muzeum Etnograficznego im. Franciszka Kotuli, Oddziału Muzeum Okręgowego w Rzeszowie, Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej, Muzeum Kresów w Lubaczowie, Pracowni Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie, Towarzystwa Przyjaciół Markowej – Zagrody Muzeum Wsi Markowa oraz ze zbiorów prywatnych. Wydarzeniem wieńczącym realizację zadania będzie sesja popularnonaukowa zaplanowana na 23 listopada 2018 r. Komentarz wystawy dostępny będzie w formie publikacji książkowej. Wystawa czynna w okresie: 5 października – 30 listopada 2018 r.

Otwarcie wystawy w dniu 5 października w piątek o godz. 12.00 w Galerii „Magnez”. W programie: zwiedzanie wystawy, promocja publikacji towarzyszącej wystawie oraz poczęstunek przygotowany przez Koło Gospodyń Wiejskich z Huciska Jawornickiego. ZAPRASZAMY!

Katarzyna Ignas

Plakat wystawa got

Topiec, błąd i lizbożek – wystawa wierzeń demonologicznych regionu przeworskiego – zadanie ministerialne

Topiec, błąd i lizbożek – wystawa wierzeń demonologicznych regionu przeworskiego – zadanie dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, pochodzących z Funduszu Promocji Kultury, w ramach programu: Kultura ludowa i tradycyjna.

Główne prace merytoryczne realizowane w trakcie zadania dobiegły końca. Przeprowadzono kwerendę biblioteczną i archiwalną; przeprowadzono małe badania etnograficzne – 20 wywiadów kwestionariuszowych oraz wykonano terenową dokumentację fotograficzną w miejscowościach: Białoboki, Dębów, Gać, Gorliczyna, Grzęska, Kisielów, Krzeczowice, Lipnik, Łopuszka Wielka, Maćkówka, Majdan Sieniawski, Rozbórz, Sietesz, Tryńcza, Ujezna, Urzejowice, Wierzbna, Zalesie. Powstały elementy scenografii wystawy – prace malarskie Marii Szumierz z Łopuszki Wielkiej i  linoryty Sylwii Zawiślak z Olimpowa. Opracowano scenariusz wystawy, przygotowano do druku komentarz wystawy pod redakcją dr Andrzeja Karczmarzewskiego, sporządzono konspekty lekcji muzealnych. Odbyły się zajęcia plastyczne, w których wzięły udział dzieci ze szkół przeworskich. Podczas zajęć powstało łącznie 111 prac plastycznych w różnych technikach – ilustracji do opowieści wierzeniowych. Wybrane prace  pokazane zostaną na wystawie i zamieszczone w komentarzu wystawy.

Przed nami otwarcie wystawy – w dniu 5 października o godz. 12.00 oraz sesja popularnonaukowa w dniu 23 listopada 2018 r., będąca zarazem podsumowaniem zadania ministerialnego.

DSCF3175

Na fot. Czarownica – mal. Maria Szumierz, Łopuszka Wielka 2018 oraz Płamytnik – linoryt kolorowany Sylwii Zawiślak z Olimpowa.

Katarzyna Ignas

Przywileje dla miasta Przeworska XV-XVIII w. – wystawa czasowa

Jubileusz 625 rocznicy nadania praw miejskich dla Przeworska jest doskonałą okazją, do zaprezentowania szerszemu gronu odbiorców, żywo zainteresowanych historią Przeworska niezwykle cennych zabytków na wystawie czasowej pt. Przywileje dla miasta Przeworska XV-XVIII w. Zabytki te, to przywileje królów Polski wystawione dla Przeworska i jego mieszkańców; przywileje właścicieli Przeworska: Tarnowskich, Ostrogskich i Lubomirskich dla Żydów; dla organizacji cechowych działających w mieście oraz przywileje wystawiane przez urzędy miejskie: wójtowsko- ławnicze i burmistrzowsko-radzieckie. Ta unikatowa kolekcja liczy 22 oryginalne dokumenty (dziewiętnaście przywilejów, dwa edykty i jeden uniwersał) i jedną XVIII-wieczną kopię przywileju z XV w. i obejmuje lata od 1473 r. do 1763 r. Niniejsze przywileje znajdują się w zbiorach Muzeum w Przeworsku Zespołu Pałacowo – Parkowego i stanowią jedne z najcenniejszych eksponatów w zbiorach placówki.

Prezentowaną kolekcję można podzielić na trzy grupy: pierwsza to przywileje miejskie, druga grupa to przywileje cechowe i trzecia grupa to przywileje dotyczące osadnictwa żydowskiego w Przeworsku.

Do pierwszej grypy zaliczyć możemy przywileje królewskie dotyczące zwolnienia mieszkańców z ceł i opłat targowych, przywileje na targi i jarmarki oraz przywileje właścicieli miasta określające organizację miasta po lokacji i powinności mieszczan przeworskich względem miasta i jego właścicieli, zwolnień podatkowych m.in. po pożarach miasta i dotyczące obywatelstwa przeworskiego.

Zwolnienia celne otrzymali przeworszczanie od: króla Władysława IV w 1633 r., od Jana Kazimierza w 1661 r., który prócz zwolnień celnych nadał przywilej na jarmarki; od Michała Korybuta Wiśniowieckiego z 1670 r., Jana III Sobieskiego w 1683 r. i Augusta II Mocnego w 1732 r. Prócz królów Polski także Tarnowscy zasłużyli się w dziejach Przeworska, stwarzając podstawy do późniejszego jego rozwoju. Rafał Tarnowski w 1473 r., potwierdził przywilej lokacyjny swojego pradziada Jana z Tarnowa. Konstanty Ostrogski w 1580 r. potwierdził przywileje nadane przez Tarnowskich i zwolnił przeworszczan z płacenia podatków po pożarze miasta. Po pożarze Przeworska wziął w obronę mieszczan również Antoni Lubomirski w 1755 r. odraczając im długi. Antoni Lubomirski w latach 1750 i 1756, wydał także uniwersał i edykty, które zakazywały synom obywateli przeworskich wstępowania do zakonu bez jego zgody.

Druga grupa przywilejów to przywileje cechowe. Nad stałym i prawidłowym funkcjonowaniem wymiany handlowej i rozwojem produkcji rzemieślniczej czuwali właściciele miasta i władze miejskie, wydając liczne przywileje ekonomiczne: dla szewców i branż skórzanych, dla bednarzy i branż drzewnych a także dla przeworskich piekarzy.

Dla szewców wystawiano następujące przywileje: przywilej urzędu radzieckiego w Przeworsku, w sprawie założenia nowego bractwa – cechu szewskiego w 1486 r., od Jana Krzysztofa Tarnowskiego w 1562 r. który wydał dla nich przywilej, zabraniający kramarzom detalicznego kupna skór szewskich i kuśnierskich. Przywilej Anny Ostrogskiej z 1612 r. zezwalał szewcom przeworskim na prowadzenie 20 jatek i sprzedaż swoich wyrobów na targach jarosławskich. Przywilej Anny Ostrogskiej potwierdzony został przez urząd wójtowsko – ławniczy i burmistrzowsko – radziecki w 1612 r. Przywilej Jerzego Lubomirskiego z 1653 r. określał powinności cechu szewców względem obrony miasta. Przywileje nadane cechowi szewskiemu przez poprzedników zatwierdził w 1670 r. Stanisław Lubomirski. Także piekarze otrzymali od Jerzego Lubomirskiego w 1650 r. potwierdzenie praw nadanych przez jego poprzedników oraz prawo handlowania w 13 jatkach.

Dla bednarzy i branży drzewnej: Zygmunt III Waza w 1597 r. wystawił przywilej, który określał obowiązujące w nim zwyczaje, prawa i godności. Przywilej Zygmunta III potwierdzony został przez króla Władysława IV w 1633 r.

Trzecia grupa to przywileje stanowiące podstawę prawną, regulującą osadnictwo żydowskie w Przeworsku: Aleksander Ostrogski w 1594 r., ograniczył osadnictwo żydowskie do dwóch domów w mieście, Jerzy Lubomirski w 1650 r. zezwolił na zamieszkanie Żydom w trzech domostwach, Józef Lubomirski w 1712 r. nadał rodzinie żydowskiej prawa miejskie a Antoni Lubomirski w 1763 r. zezwolił osiedlić się w mieście rodzinie żydowskiej.

Część dokumentów została przełożona z języka łacińskiego na język polski przed II wojną światową przez wybitnego krakowskiego mediewistę Karola Buczka, a część w latach 50. XX przez historyka Irenę Kiernożycką pracownika Muzeum Okręgowego w Rzeszowie, która uzupełniła pracę Karola Buczka podjęła się tych przekładów.

Przywileje zaprezentowane na wystawie dokumentują losy społeczności miejskiej, są obrazem życia rzemieślników przeworskich, w którym odbijały się ich sprawy codzienne i niecodzienne, ukazują status prawny Żydów, pokazują jaka rolę spełniało miasto w życiu gospodarczym regionu. Treść niniejszych dokumentów stanowi cenny materiał do poznania wielu dziedzin życia gospodarczego, społecznego i religijnego miasta od czasów średniowiecznych do 2 połowy XVIII w. Odwiedzający wystawę odnajdą w tych pergaminowych zabytkach nie tylko własnoręczne podpisy dziedziców miasta ale także autografy polskich monarchów.

Każdy przywilej jest niepowtarzalny i unikatowy i jest świadectwem dbałości królów Polski, dziedziców miasta i władz miejskich o rozwój Przeworska i dobrobyt dla jego mieszkańców.

Wystawę będzie można oglądać w Muzeum w Przeworsku Zespole Pałacowo Parkowym od końca września do 31 grudnia 2018 r. i będzie jej towarzyszył katalog.

Małgorzata Wołoszyn

Akcja „60+Kultura” – weekend dla seniorów

28 września br. rozpocznie się ósma edycja ogólnopolskiej akcji  „60+Kultura” – weekend kultury dla seniorów, organizowana przez instytucje kultury, a inicjowana przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Akcja „60+Kultura” jest skierowana do osób powyżej sześćdziesiątego roku życia. Ma je zachęcić do aktywnego uczestniczenia w życiu kulturalnym, dzięki wykorzystaniu oferty dostępnej w ich miejscu zamieszkania.

Seniorzy będą mogli skorzystać za darmo bądź w promocyjnej cenie z oferty kulturalnej w całej Polsce w 329 różnych miejscach. W akcji uczestniczą m.in. muzea, teatry, biblioteki, filharmonie i opery, a nawet parki krajobrazowe.

Nasze Muzeum włącza się do akcji „Weekend dla Seniora”. 28 września w piątek, w godz. 10:00-18:00 zapraszamy osoby, które ukończyły 60 rok życia na bezpłatne zwiedzanie Pałacu Lubomirskich i Muzeum Pożarnictwa. Zaś w godz. 16:00 – 18:00 zapraszamy na wykład, otwarcie wystawy oraz promocję  albumu Małgorzaty Wołoszyn pt. „Dokumenty historyczne dla miasta Przeworska ze zbiorów Muzeum w Przeworsku”: Pałac Lubomirskich – Sala balowa i Parter.

Informacje na temat akcji na stronie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego: http://www.mkidn.gov.pl/pages/posts/kultura-dla-seniorow-ndash-akcja-60kultura-8713.php?searchresult=1&sstring=60%2Bkultura

OFERTA EDUKACYJNA NA ROK SZKOLNY 2018/2019

Przedstawiamy ofertę edukacyjną Muzeum w Przeworsku na rok szkolny 2018/2019:

Plik pdf do wydruku: OFERTA EDUKACYJNA NA ROK 2018-2019

Proponujemy również cykl 10 comiesięcznych spotkań w Muzeum pn. „Poznajemy Muzeum w Przeworsku”: Propozycja cyklu tematycznego Edukacja w przeworskim Muzeum

Do końca roku 2018 prezentować będziemy dwie wystawy: historyczną, poświęconą dokumentom historycznym dla miasta Przeworska ze zbiorów Muzeum w Przeworsku (Wystawa czynna od 28 września na parterze Pałacu Lubomirskich.) oraz etnograficzną, której tematem będą dawne ludowe wierzenia demonologiczne z regionu przeworskiego (Wystawa realizowana w ramach zadania dofinansowanego przez MKiDN pn. „Topiec, błąd i lizibożek – wystawa wierzeń demonologicznych regionu przeworskiego”. Czynna w Galerii „Magnez” od początku października 2018 r.) POLECAMY I ZAPRASZAMY !

DLA UCZNIÓW SZKÓŁ PODSTAWOWYCH, GIMNAZJALNYCH I ŚREDNICH

OPŁATA ZA LEKCJĘ MUZEALNĄ WYNOSI: 2 ZŁ OD UCZNIA 

HISTORIA

 

Lekcje prowadzi mgr Małgorzata Wołoszyn, tel. 792-555-311

 

  1. Przywileje dla miasta Przeworska XV-XVIII w.– lekcja muzealna towarzysząca wystawie czasowej pod tym samym tytułem  (październik- grudzień 2018 r.)
  2. Historia przeworskiego sportu 1893-2005.
  3. Historia Cukrowni w Przeworsku 1895-2008.
  4. Jak powstaje cukier? – lekcja dla klas I-III szkoły podstawowej.
  5. Dawny Przeworsk w pocztówce i fotografii do 1944 r. – zajęcia ilustrowane slajdami.
  6. Życie codzienne w Przeworsku w czasie II wojny światowej.
  7. „Mówić prosto o rzeczach trudnych – przeworski wrzesień” – lekcja dla klas II-III szkół podstawowych.
  8. Losy przeworskich Żydów.
  9. Listopadowe wspomnienia o przeworskich bohaterach – lekcja na cmentarzu.
  10. Krótka historia kolei lokalnej Przeworsk-Dynów.
  11. Korzenie tradycji rodzinnej – przeworskie rody mieszczańskie w XVIII-XX w.
  12. Mistrz i jego warsztat – rola cechów rzemieślniczych w życiu miasta.
  13. Życie codzienne w pałacu magnackim w XIX w.
  14. Dzieje Ordynacji Przeworskiej Książąt Lubomirskich.
  15. „O starym Przeworsku gawęda” – historia Przeworska.
  16. Przeworsk – miasto obronne.
  17. Ruch niepodległościowy w Przeworsku: powstanie listopadowe, powstanie styczniowe, Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”.
  18. „Kultura przeworska” – co współczesny przeworszczanin powinien wiedzieć o kulturze przeworskiej – zajęcia ilustrowane slajdami.
  19. Z wizytą w muzeum – co to jest muzeum? Odkrywanie muzeum i zgromadzonych w nim eksponatów.
  20. Przeworsk znany i nieznany – propozycja lekcji muzealnej w formie wycieczki po mieście. Uwaga! Opłata za przewodnika wynosi 50 zł (grupa zorganizowana).

 

 

 

 

ETNOGRAFIA

Lekcje prowadzi mgr Katarzyna Ignas, tel. 792-555-311

  1. „Malowany wózek, para siwych koni…” Dawne zabawki wiejskie, drewniane i gliniane.
  2. Skąd się wzięło muzeum ?
  3. Magiczny czas świąt Bożego Narodzenia.
  4. Z kolędą przez wieś – dawne kolędowanie na wsiach przeworskich.
  5. Zapust, czyli wiejski karnawał.
  6. Od wstępnej środy do oblewanego poniedziałku – obrzędowość Wielkiego Postu i Wielkanocy na wsi przeworskiej.
  7. Pamiątka dobrej sławy przeworszczan i wyganianie diabła, czyli wielkotygodniowe bębnienie w Przeworsku.
  8. Święcenie roślin – cykl obrzędów letnich na wsi przeworskiej.
  9. Zagadki ludowego stroju przeworskiego.
  10. Od zmówin do białego wieńca – wiejskie wesele przeworskie.
  11. Tradycyjne rzemiosła wiejskie.
  12. Polska sztuka ludowa – tematyka, techniki, style.
  13. Dom przysłupowy, węgieł na obłap, gonty i kiczka – regionalne budownictwo drewniane (na przykładzie skansenu „Pastewnik”).
  14. „Nalejcie wosku na wodę ujrzycie swoją przygodę” – kawalerskie i panieńskie wróżby w wigilie św. Katarzyny i św. Andrzeja.
  15. Władca zimy – Św. Mikołaj Biskup  w tradycji i kulcie religijnym.
  16. Opowieść o drzewku wigilijnym – regionalne zdobnictwo bożonarodzeniowe.
  17. Święty Antoni Padewski – patron od cennej zguby – kult św. Antoniego w regionie przeworskim.

 

HISTORIA POŻARNICTWA

Lekcje prowadzi mgr Wojciech Kruk, tel. 793-555-611

 

  1. Jak zmieniały się formy bojowych wozów strażackich  – prezentacja odrestaurowanego samochodu bojowego Dodge.
  2. Dzieje Ochotniczej Straży Pożarnej w Przeworsku.
  3. Gaszenie pożarów dawniej i dziś – rozwój techniki gaśniczej na przestrzeni wieków.
  4. Hełmy używane w polskich strażach pożarnych od połowy XIX w. do współczesności.
  5. Zasłużeni działacze polskiego pożarnictwa.
  6. Święty Florian – patron chroniący od ognia.
  7. Budowa i obsługa dawnego sprzętu pożarniczego.

 

 

KLAUZULA INFORMACYJNA: ROZPORZĄDZENIE O OCHRONIE DANYCH OSOBOWYCH

Klauzula informacyjna: RODO – Rozporządzenie o Ochronie Danych Osobowych

Otwórz plik PDF: KLAUZULA INFORMACYJNA WYKONAWCY UMÓW,PISM WYCHODZĄCYCH

W przypadku jakichkolwiek wątpliwości czy pytań w zakresie przetwarzania danych osobowych przez Muzeum w Przeworsku oraz korzystania z praw związanych z przetwarzaniem danych osobowych można się kontaktować z Katarzyną HawroInspektorem Ochrony Danych Osobowych w Starostwie Powiatowym – listownie pod adresem: 37-200 Przeworsk, ul. Jagiellońska 10, pocztą elektroniczną: iod@powiatprzeworsk.pl