W 602. rocznicę najazdu Tatarów pod wodzą Kantemira murzy na Nowosielce i miejscowości powiatu przeworskiego, udostępniamy przygotowaną przez Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej wystawę planszową „ZIEMIA PRZEMYSKA W XVII W.” (Wystawa prezentowana jest na ogrodzeniu Zespołu Pałacowo-Parkowego od strony krajowej „czwórki” w dniach 11.06-30.09)
W świetle dostępnych źródeł i najnowszych badań historyka Andrzeja Gliwy, atak na drewniany kościół parafialny pw. Św. Marii Magdaleny w Nowosielcach został przeprowadzony przez oddział ordy tatarskiej z Budżaku pod wodzą Kantemira murzy w dniu 11 czerwca 1624 roku i powtórzony został kilka dni później. Obydwa te uderzenia ordyńców zostały odparte przez umiejętnie broniących się w inkastelowanym kościele chłopów, którzy byli kierowani przez wójta Michała Pyrza i księdza Piotra Kisiela. Mimo, że grupa odważnych chłopów zdołała obronić kościół przed ordyńcami, to nie byli oni w stanie ochronić przed zniszczeniem pozostałej zabudowy wsi, która została zrabowana i spalona. Z juramentu (zeznania) złożonego przed sądem grodzkim przemyskim w dniu 3 czerwca 1626 r. przez reprezentanta miejscowej gromady Stanisława Szpinkę wiadomo, że podczas ataku wojownicy z Budżaku spalili na terenie wsi łącznie 36 budynków mieszkalnych, z których 34 chałupy należały do kmieci oraz 2 chałupy zagrodników. W czerwcu 1624 na terenie ziemi przemyskiej podczas swego rajdu, Tatarzy spalili 34 kościoły, zaś 6 poważnie uszkodzili. Na terenie ówczesnej diecezji przemyskiej obejmującej ziemie przemyską i sanocką, obronionych zostało kilka świątyń, m.in. Nowosielce, Blizne i Hyżne. Kościoły te wraz z zapleczem były dobrze przygotowane do podjęcia działań obronnych wobec zagrożenia atakami lekkiej jazdy tatarskiej – Franciszek Kotula nazwał je pionierskim określeniem „warownie chłopskie”.
Według źródeł kościelnych, wizytacji z 1727 r. i schematyzmu z 1895 r., napad Tatarów na Nowosielce miał miejsce w okresie Oktawy Bożego Ciała 1624 roku. Tatarzy swoim zwyczajem chcieli zniszczyć i spalić świątynię, lecz zgromadzony lud nowosielecki zdołał go obronić, a „dzicy Tatarzy zostali zmuszeni do odwrotu ze swoją stratą”.
O przebiegu działań obronnych mówią przekazy pamięciowe – podania z Nowosielec. Po kilku dniach stawiania oporu, chłopi odnieśli zwycięstwo nad napastnikami, zabijając komendanta tatarskiego dowodzącego oddziałem. Czynu tego miał dokonać Franciszek Dudek weteran walk z wojskami tureckimi i tatarskimi na kresach południowo-wschodnich Rzeczypospolitej. Straciwszy nogę w bitwie pod Cecorą we wrześniu 1620 roku miał wrócić jako inwalida do rodzinnej wsi i jeszcze raz bohatersko zapisać się na kartach dziejów Nowosielec. W innych podaniach jako autor celnego wystrzału ze śmigownicy w kierunku spożywającej właśnie posiłek starszyzny tatarskiej, jako sprawcę śmierci wodza tatarskiego wymienia się Michała Pyrza. Strzał miał paść z izbicy wieży kościoła. W innym podaniu dowódca tatarski miał być zabity podczas ucieczki w bitwie stoczonej w otwartym polu pomiędzy chłopami z Nowosielec a Tatarami. Jeszcze inny wariant podania zapisanego w Białobokach: chan miał wystrzelić strzałę z łuku, która odbiła się od ściany kościoła i zabiła samego łucznika. Kolejne podanie opowiada o Jaśku, który miał przebywać wcześniej w niewoli tatarskiej; znając obyczaje Tatarów odważył się wmieszać pod osłoną nocy w ich szeregi i podstępem rozpędzić ich odpoczywające konie bachmaty, co przyczyniło się do paraliżu jednostki nieprzyjacielskiej i dezorientacji jej członków. W efekcie spowodowało to zwinięcie oblężenia i odwrót napastników w kierunku głównego kosza – obozu tatarskiego zlokalizowanego pod Medyką. W świetle podań, tak budujące dla lokalnej zbiorowości zakończenie oblężenia miejscowego kościoła przez Tatarów było nie tylko skutkiem bohaterskiej postawy obrońców, nieustępliwości w walce i żarliwej wiary, lecz także efektem chłopskiej zaradności i sprytu w starciu z XVII-wieczną machiną wojenną.
(Na podst. Andrzej Gliwa, Pamięć przeszłości. Doświadczenie najazdów tatarskich w pamięci zbiorowej mieszkańców Gminy Przeworsk”, Przeworsk 2021. )
Do afisza wystawy – edycji przeworskiej wykorzystano wizerunek płaskorzeźby: Victoria nowosielecka 1624 – z frontonu ołtarza polowego przy kościele pw. św. Marii Magdaleny w Nowosielcach; wykonał Bolesław Młynarski w 1985 r.